Met Paulus op reis in Griekenland.

//Met Paulus op reis in Griekenland.

Met Paulus op reis in Griekenland.

Het is genoegzaam bekend dat Paulus de gekruisigde en verrezen Christus verkondigde bij de “heidenen”. Zelf jood, levend buiten Palestina in de diaspora, in Tarsus, en behorend tot de sekte van de Farizeeën, kende hij tot en met de schriften. Hij sprak bovendien ook Grieks en kende de hellenistische cultuur. Hij leek dus de aangewezen man om het geloof in Christus te verkondigen aan de niet-joden. Maar hij kon natuurlijk niet aankomen met de boodschap dat zij om het Christelijke geloof aan te nemen ook Jood moesten worden en de joodse wetten naleven. Dat met name de besnijdenis niet bij de Griekse cultuur hoorde is mij in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene wel zeer duidelijk geworden. De strijd daarover met vooral Petrus werd beslecht in een compromis. Een niet-jood hoefde de joodse wetten niet na te leven als hij Christen werd. Daarom moest Timotheus, die Paulus vergezelde eerst besneden worden. Timotheus was een zoon van een Griekse vader en een joodse moeder, dus jood volgens de joodse wet. De joodse gemeenschappen voor wie Paulus preekte zouden niet begrijpen waarom Timotheus niet besneden was. Maar hoe zouden ze dat nu weten?

Als Paulus in een stad aankwam bezocht hij altijd eerst de joodse gemeenschap aldaar in de synagoge. Maar restanten van synagogen heb ik nergens aangetroffen. De joodse gemeenschappen waren kennelijk betrekkelijk klein en niet in de positie, politiek maatschappelijk, er een grote synagoge op na te houden, zoals de Grieken hun tempels voor hun goden.

De geschiedenis komt wel heel dicht bij als je in Filippi aan de oever van een riviertje op de plaats staat waar verondersteld wordt dat Paulus Lydia doopte. Of als je het oude Corinthe, waarvan nog slechts restanten over zijn, binnen komt over de met marmer geplaveide weg, waarover ongetwijfeld ook Paulus gelopen heeft. Als bijna overal, ook hier een tempel gewijd aan Apollo, waarvan nog slechts enkele zuilen resteren uit de vijfde eeuw vóór Christus. Ook hier moet er een joodse synagoge zijn geweest, maar verdwenen met de huizen van de bewoners van de stad. Hoog boven Corinthe rijst de berg op met het heiligdom voor Aphrodite.  Duizend priesteressen dienden haar. Zij wandelden over de agora en via het reliëf in de zool van hun sandalen schreven ze “volg mij” in het zand. Is het daarom dat Paulus in zijn brieven aan de Corinthiërs zo fulmineerde tegen de hoererij?

De Griekse kerk is orthodox. Orthodoxie betekent ‘recht in de leer’. De scheiding voltrok zich in de elfde eeuw omdat de Romeinse kerk te ver van de ware Traditie was afgeweken. Lees over de Oosters Orthodoxe kerken in http://nl.wikipedia.org/wiki/Oosters-Orthodoxe_kerken. Maar de vele kerken, basilieken en kruis-koepelkerken, zijn doorgaans prachtig. Voor de vele iconen hangen even zovele (gods)lampjes. Wij maakten op zondag een gedeelte van een viering mee. De priester(s) verricht(en) achter de iconostase de heilige handelingen. Twee groepjes mannen zingen beurtelings en de alle op zijn zondags, doorgaans zwart geklede gelovigen, sommige met kinderen op de arm, staan aandachtig of lopen rond al iconen kussend. Voor de communie uitreiking stellen de priester en zijn assistent zich op in de deur van de iconostase en laat met een lepeltje een beetje wijn met daarin een stukje brood in de mond van de gelovige glijden. Brood én wijn, dat is in de orthodoxie essentieel. Brood en wijn zijn ook in de orthodoxie het lichaam en bloed van Christus. Na de viering wordt het gewijde brood, dat over is, uitgedeeld of in een schaal neergezet om meegenomen te worden.

In Thessaloníki bekeken we de kathedraal, een basiliek, gewijd aan de H.Demetrius. Je raakt echt onder de indruk van al dat schoons dat je toeblinkt. Hier bedacht ik dat de Grieken een beter begrip moesten hebben van de magnificentia dat wij hier. Groot maken wat van waarde is.

Dit is maar een greep. Nog veel meer hebben we gezien van de klassieke Griekse cultuur, Delphi, Athene met zijn acropolis, de antieke agora en de aereopages waar Paulus de Atheners toesprak. En overal kloosters, op de mooiste plekken, veelal hoog op een berg, soms verlaten en slechts een historisch monument, maar vaak nog in functie, ook met jonge monniken, mannen of vrouwen.

Veel over de reizen van Paulus staat beschreven in de Handelingen (16-18) en in de brieven van Paulus zelf.

Ik kan u alleen maar aanraden dit alles ook eens mee te maken.

 

 

Met Paulus op reis in Griekenland II

Op onze reis door Griekenland, waarover ik al schreef in dit blad van september, maakten we ook kennis met de Orthodoxie, met name de Griekse Christelijke Kerk, die niet in eenheid leeft met onze Rooms Katholieke Kerk. In een van de bezochte kerken kocht ik het boekje  “Qu’ est-ce que l’orthodoxie?” (in vele talen beschikbaar, behalve in het Nederlands). Wie hierin geïnteresseerd is kan het boekje bestellen onder ISBN: 960-92487-2-1. Het is uitgegeven door ‘Athenes’.Het boekje is overduidelijk met de orthodoxe bril op geschreven. Maar wie schrijft er wel objectief over zijn eigen geloof?

Naast de Oosters-orthodoxe Kerken zijn er ook  Oosters katholieke Kerken. De Oosters katholieke Kerken worden ook wel aangeduid met geünieerde kerken.

Zoals ik al beschreef, maakten wij een belangrijk deel van een zondagse eucharistieviering mee. Ik stelde me de vraag van de intercommunie. Ik voelde me devotioneel zo bewogen dat ik aan de communie zou hebben kunnen deelnemen. Je bent echter als een groepje toeristen zodanig aan de wantrouwende blikken van de Grieken onderworpen, dat ik het maar beter vond geen mogelijke aanstoot te geven en bescheiden op de achtergrond te blijven. Of onze eigen Kerk wel intercommunie met de Oosters orthodoxe Kerken toestaat was daarbij op dat moment geen voorwerp van overweging. De Orthodoxie gelooft in de werkelijke aanwezigheid van het lichaam en bloed van Christus in de tekenen van het brood en de wijn. In de transsubstantiatie derhalve. Toch geen intercommunie, zegt onze Kerk. Wat daar de reden voor is las ik op de website van katholieknederland. “[..] er bestaat een dubbel oorzakelijk verband tussen de eucharistie en de Kerk: de eucharistie maakt de Kerk én de Kerk maakt de eucharistie. Het eerste verband is [..] wezenlijker en belangrijker dan het tweede. […] Dat vormt de reden dat de Kerk niet vrij over de eucharistie kan beschikken. De eucharistie is daarom doel en geen middel van christelijke eenheid […] een eventuele intercommunie van oosters-orthodoxe christenen levert minder problemen op dan met protestanten…..omdat de Catholica en de Orthodoxie wat betreft de sacramenten van eucharistie en priesterschap hetzelfde geloof delen.”

De geünieerde Kerken – inderdaad meervoud: kerken van de Byzantijnse ritus, de Oekraïense, en nog enkele andere – erkennen volledig de leer van de rooms katholieke Kerk, hoewel zij in uiterlijke gebruiken als kledij, liturgie, kerken, ikonen enzovoort hetzelfde zijn als de orthodoxe kerken. Zij erkennen met name het gezag van de paus, maar hebben wel hun eigen hiërarchie.

Het primaatschap van de paus is het voornaamste punt van verschil met de orthodoxie. De Oosters Orthodoxe Kerken houden vast aan hun synodale bestuursstructuur. Elke bisschop was en is verantwoordelijk voor de leiding van de in zijn gebied wonende gelovigen en autonoom in zijn beleid en bestuur. Over de leerstellige kwesties werden slechts in concilies besluiten genomen.. En nooit, in de geschiedenis van de Kerk, heeft een bisschop iets in zijn diocees ingevoerd zonder dat de Kerk, in concilie verenigd, zich over dat onderwerp had uitgesproken. Met paus Nicolaas I (858-867) kwam de kentering. Hij matigde zich aan het ere primaatschap dat hem als bisschop van Rome, de hoofdstad van het Romeinse rijk, toeviel en dat hem primus inter pares deed zijn, uit te breiden tot een religieus primaatschap door in zaken van de Oosterse Kerken te interveniëren. En uiteindelijk proclameerde de Romeinse Kerk  dat de paus de plaatsbekleder van Christus op aarde is en dus de absolute ‘meester’ van de christelijke wereld. Een dwaling volgens de Oosterse Orthodoxe Kerken.

De geschiedenis is een intrigerende achtergrond voor de actuele problematiek van de Kerk.

Zeer vele bisschoppen vragen om een derde oecumenisch (= algemeen) concilie. Zij willen meer zelfstandigheid. Minder centralisme in de Kerk. Zij willen dat Rome niet altijd en overal de dienst uitmaakt en een meer collegiale houding van uit de Romeinse burelen. Het gaat de facto om de machtsverhouding tussen paus en bisschoppen, ook waar het gaat om bijv, celibaat of seksuele moraal. Is dit geen herhaling van de geschiedenis? Gaat het met een beroep op de waarheid niet om bedenksels van ‘het instituut’ tot verkrijging c.q. behoud van de macht?

We waren met Paulus ook in Korinte. In zijn eerste brief aan de Korintiërs schrijft Paulus over de ware wijsheid. Die wordt niet gegeven aan de machtigen, maar aan de zwakken. Zij zullen de machthebbers beschamen.

 

 

 

Met Paulus op reis in Griekenland III (Slot)

 

Als het waar is dat wie zijn tijd wil begrijpen, zijn geschiedenis moet kennen, waren wij met Paulus in Griekenland goed uit. Het was niet moeilijk om staande op de weg in Korinte waar ook Paulus eens gelopen heeft, in gedachten te verwijlen onder de eerste christenen die daar in gelovige gemeenschap en tezamen met elders al bestaande en nog te ontluiken gemeenschappen de jonge algemene (= katholieke) kerk vormden. Die kerk was gebaseerd op de gelovige belijdenis dat Jezus Christus de Messias was, zoals dat werd bezegeld met de doop in zijn naam en door de eucharistieviering te zijner gedachtenis. Zij was gedurende de eerste eeuwen van haar bestaan nog geen organisatie met statuten en reglementen en ambten en toch kerk in de volle betekenis van het woord. Pas in de tweede eeuw kan hier en daar van een ordening in ambten, zoals bisschop, ouderling en diakens – een zogenaamde monarchistisch episcopale kerkconstitutie – worden gesproken.

De betekenis van Paulus voor het ontstaan van  een katholieke kerk kan niet overschat worden. Het is aan zijn niet aflatende missionaire ijver, zijn intellectuele en theologische activiteiten te danken dat het joods-christelijke  geloofszaadje in de hellenistische cultuurwereld 1) tot ontwikkeling kon komen

Ik duidde er hiervoor al op dat er in de jonge kerk geen hiërarchische organisatie was. “In zijn eerste brief aan de gemeente van Corinthe vond Paulus het heel normaal dat daar zonder hem of  andere benoemde ambtsdragers gemeenschappelijk de eucharistie werd gevierd, hoewel vanzelfsprekend een zekere orde in acht moest worden genomen” 2).

Je zou je toch gaan afvragen of wij in onze Bennekomse parochie weer terug zijn in de tijd wat onze zondagsvieringen betreft. De “orde” die door de Kerk wordt voorgeschreven is er mede debet aan dat eucharistievieringen lang niet elke week gevierd kunnen worden. Wij mogen daarom blij zijn met de vele deskundigen van grote geleerdheid als filosoof en theoloog die de kerk hun kritiek niet sparen, maar zich toch loyaal ten dienste stellen aan hun kerk. Die loyaliteit kan ons aanspreken. De kerk is ons geestelijk huis, in al zijn pracht, maar ook met haar sleetse plekken en constructie fouten. Velen houden een pleidooi voor de hervorming en vernieuwing die noodzakelijk zijn om de katholieke kerk ook in het derde millennium een voortbestaan te garanderen. Kerkelijke instituties en constituties zijn tenslotte mensenwerk. We moeten niet bang zijn daarin fouten te ontdekken. Die kunnen ook weer veranderd worden. Dat is bij alles een positieve gedachte.

Het is bij de huidige samenstelling van het gehele bisschoppencollege de vraag of een synodale meerderheid voor herzieningen wel haalbaar is. Er zal nog wat  geduld bewaard moeten worden.3)

Het primaatschap van de paus is nog steeds dé oorzaak van het Oosterse schisma. (zie mijn vorige bijdrage) Afgezien van een eeuwenlange machtspolitieke strijd waarin het pausschap zich ontwikkelde tot wat het nu is, zijn de pijlers,  waarop het pausdom gebaseerd zou zijn, op zijn minst zwak te noemen. Gewezen wordt op een passage bij Matteüs 16,18  “….jij bent Petrus, de rots waarop ik mijn kerk zal bouwen”. Deze passage zou volgens exegeten berusten op een onjuiste interpretatie van de woorden van Jezus. Niet Petrus zelf is de rots, maar de door Petrus uitgesproken belijdenis: “U bent de messias, de Zoon van de levende God”.Volgens een interpretatie van Paulus in de eerst brief aan de Korintiërs, 3,10-11,(we zijn toch nog in Korinte, nietwaar) is Jezus Christus zelf het fundament, waarop anderen voortbouwen. Ook dat Petrus boven de andere apostelen stond en de eerste bisschop van Rome was is onjuist c.q. betwistbaar. Voorzover Petrus een vooraanstaande rol vervulde was hij toch niet meer dan de primus inter pares. Volgens de Orthodoxie is de hegemonie van het pausdom meer gebaseerd op een egotisch machtsstreven dan op schrift en traditie.

En wij van de ‘kerk van Bennekom’ (wil de lezer dit wel verstaan in de context van dit verhaal), wij gaan onze weg en vieren ons geloof in onze vieringen en de praxis van onze dagen. Ons diepste beleven daarbij is onttrokken aan ieders macht.

   

1)     Griekenland, maar ook grote delen van Azië en Klein Azië die de invloed van de Griekse beschaving hadden ondergaan. Het grieks was de lingua franca, de verkeerstaal, in Palestina en de omliggende landen. Paulus, de intellectueel, sprak dan ook vloeiend Grieks.

2)     Voor dit artikel ontleende ik een en ander aan Hans Küng’s “De katholieke kerk, een geschiedenis”.

3)     Intussen weten we dat de bisschoppelijke synode over “Eucharistie als bron en hoogtepunt van het leven en de zending van de kerk” inhoudelijk niets nieuws opgeleverd.

`Timo Harmsen, 1 december 2005

By | 2017-05-17T15:20:51+00:00 december 1st, 2005|Geen categorie|0 Comments

Leave A Comment